از لحاظ روانشناختی:
1️⃣ اضطراب پیشبینی (Anticipatory Anxiety)
پیش از فعالیتهای مهم مثل صعود کوه، ذهن روی آینده تمرکز میکند و مدام سناریوهای مختلف را مرور میکند («نکنه هوا خراب بشه؟» «اگه نتونم برگردم چی؟»). این فعالیت ذهنی بیشفعال، مانع از آرامشدن ذهن و به خواب رفتن میشود.
2️⃣ ناایمنی روانی در محیط ناآشنا
انسان در محیطهای ناآشنا (مثل پناهگاه یا چادر) بهسختی میخوابد. مغز بهصورت ناخودآگاه محیط را ناامن ارزیابی میکند. این پدیده به نام «اثر شب اول» (First Night Effect) شناخته میشود: نیمی از مغز بیدار میماند، خواب سطحی و پُر از بیدار شدن خواهد بود.
3️⃣ کمالگرایی و اضطراب عملکرد
کوهنوردانی که میخواهند «همهچیز عالی پیش بره»، دچار فشار روانی میشوند. این فشار ذهنی میتواند به اضطراب عملکرد (Performance Anxiety) منجر شود و کیفیت خواب را پایین بیاورد.
از لحاظ علمی-زیستی (فیزیولوژیکی):
1️⃣ افزایش کورتیزول (هورمون استرس)
در شرایط استرس، بدن کورتیزول ترشح میکند؛ هورمونی که بدن را در وضعیت بیداری و آمادهباش نگه میدارد. سطح بالای کورتیزول در شب باعث اختلال در به خواب رفتن میشود.
2️⃣ مهار ترشح ملاتونین
تماس با نورهای مصنوعی، بهویژه نور آبی موبایل یا چراغهای LED، ترشح ملاتونین را سرکوب میکند. در نتیجه، بدن پیام «زمان خواب» را دریافت نمیکند.
3️⃣ فعال ماندن سیستم عصبی سمپاتیک
این سیستم در پاسخ به اضطراب و هیجان، بدن را در حالت «جنگ یا گریز» نگه میدارد. ضربان قلب بالا، تنش عضلانی و آمادهباش کلی، با حالت لازم برای خواب عمیق (فعالسازی سیستم پاراسمپاتیک) در تضاد است.
نتیجهگیری:
بیخوابی شب قبل از صعود نتیجهی تعامل پیچیدهی ذهن و بدن است.
ترکیب اضطراب، استرس، محیط ناآشنا و اختلال در هورمونهای خواب، همه باعث میشوند حتی در حالت خستگی، خواب باکیفیتی نداشته باشیم.
✅ راهکارها:
🧘 تمرینهای آرامسازی ذهن (مثل مدیتیشن یا تنفس عمیق)
🌙 خاموشکردن چراغها و دوری از نور آبی
☕️ پرهیز از نوشیدنیهای محرک مثل قهوه
🛏️ شبیهسازی محیط خواب آشنا (مثلاً آوردن بالش شخصی یا گوشگیر)